İslam düşünce tarihi ve kelam alanlarındaki çalışmalarıyla tanınan Josef van Ess'in Paris'te Institut du Monde Arabe'da verdiği bir dizi konferanstan oluşan ve yazarın "Hicri 2. ve 3. Asırda Teoloji ve Toplum" adlı abidevi eserinin özeti mahiyetindeki kitabı öğretim üyemiz tarafından Fransızca'dan tercüme edilerek dilimize kazandırıldı.
"İslam Kelamının Ortaya Çıkışı", disiplini sonradan kazanılmış sistematik yapısı içinde değil, henüz seçeneklerin açık olduğu erken döneminde ele alıyor. Tartışmaların henüz donmadığı, farklı görüşlerin birbirini dışlamak yerine zorladığı bu dönemde kelâm, bir disiplin olmaktan çok bir düşünme biçimi olarak belirir. İnanç ile akıl arasındaki ilişki, kader ve özgürlük, Tanrı tasavvuru ve insanî sorumluluk gibi meseleler, burada sadece doktriner başlıklar değil, tarihsel olarak oluşan problemler olarak inceliyor.
Van Ess’in yaklaşımı, kelâmı ne bir “ortodoksi üretimi”ne indirger ne de onu yalnızca polemiklerin tarihi olarak görür. Aksine, kelâmın ortaya çıkışını, İslam toplumunun kendi iç gerilimleri, siyasal çatışmaları ve entelektüel karşılaşmaları içinde konumlandırıyor. Bu yönüyle kitap, yalnızca bir disiplinin doğuşunu değil, aynı zamanda bir düşünce dünyasının nasıl şekillendiğini gösteriyor.
Bugün hâlâ süren birçok tartışmanın kökleri, burada ele alınan erken dönem meselelerine uzanıyor. Bu yüzden elinizdeki metin, yalnızca geçmişe ait bir inceleme değil, aynı zamanda bugünün sorularını yeniden düşünmek için önemli bir imkân.
